سوکرالوز در دوران بارداری؛ آیا مصرف شیرین‌کننده رژیمی برای مادر و جنین بی‌خطر است؟

دوران بارداری یکی از حساس‌ترین مراحل زندگی از نظر تغذیه و سلامت است. در این دوره، انتخاب مواد غذایی و نوشیدنی‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و حتی مصرف ترکیباتی که در شرایط عادی کم‌خطر محسوب می‌شوند، ممکن است برای مادران باردار با پرسش‌هایی همراه باشد.

یکی از این ترکیبات، سوکرالوز (Sucralose) است؛ شیرین‌کننده‌ای بدون کالری که در نوشیدنی‌های رژیمی، محصولات کم‌قند، آدامس، دسرها و بسیاری از فرآورده‌های غذایی استفاده می‌شود.

اما آیا مصرف سوکرالوز در دوران بارداری مجاز است؟ آیا این شیرین‌کننده می‌تواند از جفت عبور کند و بر رشد جنین تأثیر بگذارد؟ مقدار مصرف ایمن آن چقدر است و آیا مادران باردار مبتلا به دیابت می‌توانند از آن استفاده کنند؟

در این مقاله، با بررسی ویژگی‌های سوکرالوز و یافته‌های علمی و ارزیابی‌های نهادهای معتبر ایمنی غذا، به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم.

سوکرالوز چیست و چرا در محصولات غذایی استفاده می‌شود؟

سوکرالوز یک شیرین‌کننده غیرمغذی است که حدود ۶۰۰ برابر شیرین‌تر از شکر معمولی است. این ترکیب با اصلاح ساختار مولکولی ساکارز تولید می‌شود و به دلیل قدرت شیرین‌کنندگی بالا، برای ایجاد طعم شیرین در مقادیر بسیار کم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مهم‌ترین ویژگی‌های سوکرالوز عبارت‌اند از:

• قدرت شیرین‌کنندگی حدود ۶۰۰ برابر شکر

• تأمین انرژی ناچیز در مقادیر مصرف معمول

• پایداری مناسب در بسیاری از شرایط فرایند غذایی

• امکان استفاده در نوشیدنی‌ها و محصولات کم‌قند

• نداشتن اثر قابل‌توجه بر قند خون در شرایط مصرف معمول

سوکرالوز با نام افزودنی غذایی E955 شناخته می‌شود و در گروه شیرین‌کننده‌های پرقدرت قرار دارد.

از آنجا که مقدار موردنیاز برای شیرین‌کردن محصولات بسیار کم است، این ماده در صنایع غذایی برای تولید نوشیدنی‌های بدون قند، محصولات رژیمی، دسرها، فرآورده‌های لبنی و برخی محصولات قنادی کاربرد دارد.

آیا مصرف سوکرالوز در دوران بارداری بی‌خطر است؟

پاسخ علمی به این سؤال نیازمند تفکیک دو موضوع است: ایمنی عمومی سوکرالوز در مقادیر مجاز و شواهد اختصاصی درباره مصرف آن در دوران بارداری.

سوکرالوز در ارزیابی‌های ایمنی غذایی، از جمله بررسی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) و سازمان ایمنی غذایی اروپا (EFSA)، به‌عنوان یک شیرین‌کننده مجاز شناخته شده است.

در ارزیابی مجدد منتشرشده توسط EFSA در فوریه ۲۰۲۶، داده‌های مربوط به سمیت تولیدمثلی و اثرات احتمالی بر رشد جنین نیز بررسی شدند. این ارزیابی نشان داد که در مطالعات حیوانی، اثرات نامطلوب معناداری بر شاخص‌های تولیدمثل، رشد جنین و سلامت مادر مشاهده نشده است.

با این حال، باید به یک نکته توجه کرد: نبود شواهدی از آسیب در مطالعات حیوانی، به معنای اثبات قطعی بی‌خطری در تمام شرایط مصرف انسانی و به‌ویژه در دوران بارداری نیست.

همچنین داده‌های انسانی اختصاصی درباره پیامدهای بارداری محدودتر از آن هستند که بتوان بر اساس آن‌ها درباره تمام شرایط مصرف نتیجه‌گیری قطعی کرد.

بنابراین، نتیجه منطقی این است که سوکرالوز در محدوده مصرف مجاز، بر اساس ارزیابی‌های ایمنی موجود نگرانی مشخصی از نظر سمیت تولیدمثلی و رشد جنین ایجاد نکرده است؛ اما مصرف آن نباید به‌عنوان راهکاری ضروری یا توصیه‌شده برای کنترل وزن در دوران بارداری در نظر گرفته شود.

سوکرالوز چه تأثیری بر جنین دارد؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های مادران باردار، احتمال تأثیر شیرین‌کننده‌های مصنوعی بر رشد و سلامت جنین است.

برای بررسی این موضوع، باید چند جنبه مختلف را در نظر گرفت.

۱. تأثیر بر رشد و تکامل جنین

در مطالعات سم‌شناسی حیوانی، شاخص‌هایی مانند وزن تولد، رشد نوزاد، زنده‌مانی، طول دوره بارداری و ناهنجاری‌های احتمالی بررسی شده‌اند.

بر اساس ارزیابی EFSA در سال ۲۰۲۶، شواهد مطالعات حیوانی اثرات نامطلوب معناداری را در زمینه سمیت مادری و رشد جنین نشان نداده‌اند.

این یافته از نظر ارزیابی ایمنی اهمیت دارد، اما همچنان باید توجه داشت که مطالعات حیوانی جایگزین کامل مطالعات انسانی در دوران بارداری نیستند.

۲. تأثیر بر قند خون مادر

سوکرالوز برخلاف شکر معمولی، کربوهیدرات قابل‌توجهی به رژیم غذایی اضافه نمی‌کند و در مقدار مصرف معمول، افزایش قابل‌توجهی در قند خون ایجاد نمی‌کند.

به همین دلیل، در برخی محصولات مخصوص افراد مبتلا به دیابت یا محصولات کم‌قند استفاده می‌شود.

بااین‌حال، این موضوع به معنای آن نیست که مصرف سوکرالوز به‌تنهایی می‌تواند دیابت بارداری را کنترل کند. مدیریت دیابت بارداری به برنامه غذایی، فعالیت بدنی و در صورت نیاز درمان دارویی تحت نظر پزشک وابسته است.

۳. تأثیر احتمالی بر میکروبیوم روده

میکروبیوم روده مجموعه‌ای از میکروارگانیسم‌های مفید و طبیعی دستگاه گوارش است که در عملکرد گوارش، سیستم ایمنی و برخی فرایندهای متابولیکی نقش دارند.

برخی پژوهش‌ها درباره شیرین‌کننده‌های غیرمغذی، احتمال تأثیر آن‌ها بر ترکیب میکروبیوم روده را بررسی کرده‌اند.

بااین‌حال، نتایج مطالعات درباره سوکرالوز یکسان نیستند و نمی‌توان یافته‌های مربوط به سایر شیرین‌کننده‌ها را مستقیماً به سوکرالوز تعمیم داد.

در ارزیابی EFSA در سال ۲۰۲۶ نیز شواهد موجود برای نسبت‌دادن اثرات نامطلوب مشخص بر سلامت انسان کافی ارزیابی نشده است. بنابراین، ادعای قطعی درباره آسیب سوکرالوز به میکروبیوم جنین در حال حاضر پشتوانه علمی کافی ندارد.

حد مجاز مصرف سوکرالوز در دوران بارداری چقدر است؟

یکی از معیارهای مهم در ارزیابی ایمنی افزودنی‌های غذایی، مقدار دریافت روزانه قابل‌قبول یا ADI است.

ADI مخفف Acceptable Daily Intake است و به مقداری از یک ماده گفته می‌شود که فرد می‌تواند در صورت مصرف روزانه و در طول عمر، بدون خطر قابل‌توجه برای سلامت دریافت کند.

بر اساس ارزیابی مجدد EFSA در فوریه ۲۰۲۶، مقدار ADI سوکرالوز همچنان برابر با ۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است.

برای درک بهتر این عدد، می‌توان مقدار نظری آن را برای چند وزن بدن محاسبه کرد:

این اعداد صرفاً محاسبه حد دریافت روزانه قابل‌قبول بر اساس وزن بدن هستند؛ نه مقدار پیشنهادی برای مصرف روزانه در دوران بارداری.

همچنین باید توجه داشت که ADI مربوط به دریافت مجموع سوکرالوز از تمام منابع غذایی است، نه فقط یک نوشیدنی یا محصول خاص.

آیا مادران مبتلا به دیابت بارداری می‌توانند سوکرالوز مصرف کنند؟

دیابت بارداری یکی از شرایطی است که در آن کنترل دریافت قند و کربوهیدرات اهمیت ویژه‌ای دارد.

از آنجا که سوکرالوز در مقادیر مصرف معمول، قند و کالری قابل‌توجهی به رژیم غذایی اضافه نمی‌کند، ممکن است در برخی برنامه‌های غذایی به‌عنوان جایگزین شکر مورد استفاده قرار گیرد.

بااین‌حال، چند نکته مهم وجود دارد:

• تمام محصولات حاوی سوکرالوز الزاماً بدون کربوهیدرات نیستند.

• برخی محصولات رژیمی ممکن است حاوی دکستروز، مالتودکسترین یا سایر ترکیبات کربوهیدراتی باشند.

• مصرف شیرین‌کننده نباید جایگزین کنترل کلی رژیم غذایی شود.

• انتخاب محصول و مقدار مصرف باید با برنامه تغذیه‌ای مادر هماهنگ باشد.

بنابراین، مادران مبتلا به دیابت بارداری بهتر است پیش از مصرف منظم محصولات حاوی سوکرالوز، درباره تناسب آن با برنامه درمانی خود با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند.

آیا سوکرالوز از جفت عبور می‌کند؟

این پرسش از نظر علمی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی ترکیبات غذایی می‌توانند از طریق گردش خون مادر به جنین منتقل شوند.

سوکرالوز پس از مصرف خوراکی، تا حد زیادی جذب نمی‌شود و بخش عمده آن بدون تغییر از طریق مدفوع دفع می‌شود. بخشی از آن نیز جذب شده و عمدتاً به‌صورت تغییرنیافته از طریق ادرار دفع می‌شود.

بااین‌حال، نباید گفت سوکرالوز به‌طور کامل جذب نمی‌شود یا مطلقاً امکان انتقال آن به جنین وجود ندارد.

درباره میزان انتقال سوکرالوز از جفت در انسان و پیامدهای احتمالی آن، داده‌های اختصاصی محدودی وجود دارد. بنابراین، بیان قطعی درباره عبور یا عدم عبور آن از جفت و اثر نهایی بر جنین، فراتر از شواهد موجود است.

آیا سوکرالوز از شکر معمولی بهتر است؟

پاسخ به این سؤال به هدف مصرف و شرایط فرد بستگی دارد.

سوکرالوز در مقایسه با شکر معمولی، شیرینی بسیار بیشتری در مقدار مصرف کمتر ایجاد می‌کند و انرژی قابل‌توجهی به محصول اضافه نمی‌کند.

از نظر فرمولاسیون صنعتی، این ویژگی برای تولید محصولات کم‌قند و بدون قند اهمیت زیادی دارد.

اما در دوران بارداری، جایگزین‌کردن شکر با سوکرالوز لزوماً به معنای سالم‌ترشدن کل رژیم غذایی نیست.

برای مثال، یک نوشیدنی حاوی سوکرالوز ممکن است قند کمتری داشته باشد، اما همچنان فاقد ارزش تغذیه‌ای مناسب باشد. بنابراین، کیفیت کلی رژیم غذایی، دریافت مواد مغذی و تعادل تغذیه‌ای اهمیت بیشتری از انتخاب یک شیرین‌کننده به‌تنهایی دارد.

نکات مهم درباره مصرف سوکرالوز در دوران بارداری

برای تصمیم‌گیری آگاهانه، رعایت چند نکته ضروری است:

۱. از مصرف بی‌رویه محصولات شیرین‌شده با سوکرالوز خودداری کنید.

۲. برچسب ترکیبات محصولات رژیمی را بررسی کنید؛ زیرا ممکن است علاوه بر سوکرالوز، شیرین‌کننده‌ها یا کربوهیدرات‌های دیگری نیز داشته باشند.

۳. در صورت ابتلا به دیابت بارداری، انتخاب محصولات باید با برنامه کنترل قند خون هماهنگ باشد.

۴. از سوکرالوز به‌عنوان راهکاری برای کاهش وزن در دوران بارداری استفاده نکنید.

۵. در صورت وجود شرایط پزشکی خاص یا نیاز به مصرف منظم شیرین‌کننده‌ها، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

پرسش‌های متداول درباره سوکرالوز و بارداری

آیا مصرف سوکرالوز در سه‌ماهه اول بارداری مجاز است؟

ارزیابی‌های ایمنی موجود، نگرانی مشخصی درباره سمیت تولیدمثلی و رشد جنین در محدوده مصرف مجاز نشان نداده‌اند؛ اما شواهد انسانی اختصاصی برای هر سه‌ماهه بارداری محدود است. درباره مصرف منظم یا مقادیر بالا بهتر است با پزشک مشورت شود.

آیا سوکرالوز باعث نقص جنین می‌شود؟

در ارزیابی EFSA در سال ۲۰۲۶، شواهد مطالعات حیوانی ارتباطی با سمیت رشدی یا تولیدمثلی نشان نداده‌اند. در حال حاضر شواهد معتبر کافی برای ادعای ایجاد نقص جنین در اثر مصرف مجاز سوکرالوز وجود ندارد.

آیا سوکرالوز قند خون مادر باردار را افزایش می‌دهد؟

سوکرالوز به‌تنهایی در مقادیر معمول مصرف، افزایش قابل‌توجهی در قند خون ایجاد نمی‌کند؛ اما سایر ترکیبات موجود در محصول حاوی سوکرالوز ممکن است بر قند خون تأثیر بگذارند.

مقدار مجاز مصرف سوکرالوز برای زنان باردار چقدر است؟

حد دریافت روزانه قابل‌قبول تعیین‌شده توسط EFSA برابر با ۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. این مقدار یک معیار ایمنی عمومی است و نباید به‌عنوان هدف مصرف روزانه در دوران بارداری در نظر گرفته شود.

آیا سوکرالوز بهتر از استویا است؟

سوکرالوز و استویا دو شیرین‌کننده متفاوت با ساختار شیمیایی و ویژگی‌های عملکردی متفاوت هستند. هیچ‌کدام را نمی‌توان بدون درنظرگرفتن شرایط فرد، مقدار مصرف و شواهد ایمنی، به‌طور مطلق بهترین گزینه برای دوران بارداری دانست.

جمع‌بندی؛ آیا باید در دوران بارداری از سوکرالوز پرهیز کرد؟

سوکرالوز یکی از شیرین‌کننده‌های پرکاربرد در صنایع غذایی است که به دلیل قدرت شیرین‌کنندگی بالا و نداشتن کالری قابل‌توجه، در تولید محصولات کم‌قند و بدون قند استفاده می‌شود.

بر اساس ارزیابی مجدد EFSA در سال ۲۰۲۶، شواهد موجود نگرانی مشخصی درباره سمیت تولیدمثلی و رشد جنین در محدوده مصرف مجاز نشان نمی‌دهند و حد دریافت روزانه قابل‌قبول آن همچنان ۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن تعیین شده است.

بااین‌حال، داده‌های انسانی اختصاصی درباره پیامدهای مصرف سوکرالوز در دوران بارداری همچنان محدود هستند. به همین دلیل، بهتر است مصرف آن متعادل باشد و به‌ویژه در صورت ابتلا به دیابت بارداری یا وجود شرایط پزشکی خاص، با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.

در نهایت، تغذیه متعادل و دریافت کافی مواد مغذی، مهم‌تر از جایگزین‌کردن یک شیرین‌کننده با شیرین‌کننده دیگر است.